محمد مهدى ملايرى
99
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
در طبرى ذكر شده در اين جدول پنجمين يكشنبه ماه رمضان مىشود و محتمل است اين اشتباه از خود حمزه باشد . هديه نوروز و مهرگان گذشته از آنچه ذكر شد علت ديگرى هم باعث گرديد تا نوروز علاوه بر ديوان خراج در نزد خلفا و كارگزاران آنها هم مورد انتظار و مقدم آن مطلوب و دلپذير باشد و آن هديهء نوروزى بود كه از قديم جزء سنتهاى ريشهدار اين عيد شده بود و از آيينهاى بسيار كهن آن به شمار مىرفت . از چگونگى اين آيين در دورانهاى پيش از اسلام شمهاى در همين كتاب در وصف ديوان نوروز در عهد ساسانى گذشت . « 1 » آنچه از گفتهء جاحظ دربارهء آن ديوان نقل شد بيشتر جنبهء عاطفى و انسانى هديهء نوروزى را در آن دوران مىرساند . ولى در دوران خلفا آن هديه تبديل به ماليات نوروزى شده بود كه نه با ميل و رضا بلكه با زور و فشار از همهء طبقات وصول مىشده و از آنجا كه اين ماليات را خلفا و أمرا نه براى بيت المال بلكه براى خود جمع مىكردهاند در تمام سال موسم آن را انتظار مىكشيدهاند . نخستينبار كه هديهء نوروز و مهرگان به صورت ماليات از سوى كارگزاران خليفه مطالبه و دريافت شد ، در زمان عثمان بود كه دو كارگزار او در عراق ، وليدبن عقبه و پس از او سعيد بن العاص به چنين كار دست زدند ولى در اثر شكايت مردم عثمان آن را منع كرد . « 1 » در زمان خلافت على ( ع ) بار ديگر هديهء نوروز را در جنبهء عاطفى و انسانى آن مىيابيم و آن در سالى است كه در ايام نوروز آن حضرت در كوفه بودند و گروهى از دهقانان ايرانى هديهء نوروزى براى آن حضرت بردند . جاحظ اين داستان را چنين روايت كرده است : « 2 » گروهى از دهقانان براى امام على بن ابى طالب در جامهاى سيمين كه در آنها شيرينى مخصوص عيد بود هديه بردند .
--> ( 1 ) . صولى ، ادب الكتاب ، ص 220 . ( 2 ) . جاحظ ، المحاسن و الاضداد ، ص 238 .